Fason üretim nedir?

Fason üretimde işi yaptıran firma malzemeyi sağlar, işi yapan firma ise emeğini, makinesini ve bilgisini katar. İşi yapan firmaya fasoncu, yapılan işe fason iş denir. Tekstilde dikim, metalde kaplama ve ısıl işlem, ahşapta boya gibi aşamalar sıkça fasona verilir. İşletme bu yolla kendi tezgâhı olmayan bir işi yaptırır ya da kapasitesinin yetmediği dönemde yükünü dışarı aktarır.

Fason ile dışarıdan hazır mal satın almak arasındaki fark mülkiyettedir. Hazır mal alımında tedarikçi kendi malzemesiyle üretir ve malı satar. Fasonda malzeme baştan sona işi yaptıranındır; fasoncunun deposunda dururken de onun stokudur. Fasoncu malın kendisini değil, mal üzerinde yaptığı işi faturalar.

Fason süreç nasıl işler?

Tipik bir fason döngüsü şöyledir:

1. Hangi işin, hangi miktarda ve hangi fiyatla yaptırılacağı fasoncuyla anlaşılır; çoğu işletme bunu bir fason siparişiyle kayda geçirir.
2. Malzeme fasoncuya sevk edilir. Malın yeri değişir, sahibi değişmez.
3. Fasoncu işi yapar ve işlenmiş malı geri gönderir.
4. Dönen mal kabul edilir, gerekiyorsa kalite kontrolünden geçer, üretimin sonraki aşamasına ya da stoka girer.
5. Fasoncu işin bedelini faturalar; gönderilen ve dönen miktar arasındaki fark fire olarak mutabakata bağlanır.

Malzemenin fasoncuya gidişi ve dönüşü birer sevkiyattır. Vergi Usul Kanunu’nun 230. maddesinin 5. bendi, malın taşındığı hâllerde sevk irsaliyesi düzenlenmesini ve taşıtta bulundurulmasını şart koşar.

Fasonun maliyete ve plana etkisi

Vergi Usul Kanunu’nun 262. maddesi maliyet bedelini, bir iktisadi kıymetin edinilmesi ya da değerinin artırılması için yapılan ödemelerle bunlara bağlı bütün giderlerin toplamı olarak tanımlar. 275. madde de imal edilen emtianın maliyet bedelinde hammadde, işçilik ve genel imal giderlerinden düşen payı sayar. Aynı madde, bu unsurları içermek şartıyla maliyetin mükellefin dilediği usulle belirlenebileceğini de söyler. Fasoncuya ödenen bedel mal üzerinde yapılan işin karşılığıdır; maliyete nasıl yansıtılacağı işletmenin seçtiği maliyet yöntemi içinde izlenir.

Planlama tarafında üç konu öne çıkar. Birincisi, fasoncuda duran malzeme kullanılabilir stok gibi görünmemelidir, yoksa aynı malzeme ikinci bir iş için de planlanır. İkincisi, fasoncunun iş süresi termine eklenmelidir. Üçüncüsü, dönen malın miktarı ve kalitesi kabulde kontrol edilmelidir; fire mutabakatı bu kayda dayanır. Malzemenin hangi fasoncuda, ne kadar süredir beklediği izlenmezse hem stok hem termin belirsizleşir.

IWB’de fason üretim

IWB’de fason işi Üretim ve Satın Alma birlikte yürütür. Fason yapılacak iş için çalışma merkezini “dışarıda yapılır” olarak işaretler, fasoncu firmayı, fason işçilik hizmetini ve fasoncu deposunu bu merkeze tanımlarsınız. İş emrinden taslak bir fason satın alma siparişi açılır. Sipariş iş emrine bağlıdır ve taslak, onaylandı, teslim alındı adımlarından geçer. Malzeme fasoncuya sevk edildiğinde yalnız yeri değişir, sahibi değişmez. Dönen malın kabulü iş emrini ilerletir. Fasondan dönüş tek seferde kaydedilir; parça parça dönüş kaydı yapılmaz.

Fasoncudaki mal serbest stok sayılmaz; malzeme ihtiyaç planlaması (MRP) da bu malı kullanılabilir stok olarak hesaba katmaz. Ürün özeti eldeki, ayrılmış ve serbest miktarın yanında serbest sayılmayan kısıtlı miktarı da gösterir. Fasoncuya ödenen bedel, iskontosu düşülmüş net tutarıyla stok maliyetine eklenir.