Ürün ağacı (reçete, BOM) nedir?

Ürün ağacı, bir mamulün neyden yapıldığını gösteren yapılandırılmış listedir. İngilizcede bill of materials, kısaca BOM denir; üretim yapan işletmelerde reçete ya da malzeme listesi adıyla da geçer. Ağacın tepesinde mamul durur. Altında onu oluşturan yarı mamuller ve parçalar, onların altında da hammaddeler yer alır. Her satır bir bileşeni ve belirli bir çıktı miktarı için ondan ne kadar gerektiğini söyler.

Ürün ağacında neler bulunur?

Temel bir ürün ağacı satırında bileşen, miktar ve birim bulunur. Çoğu işletme bunların yanında şu bilgileri de tutar:

• Çıktı miktarı: reçetenin kaç birim mamul için yazıldığı. Kimya ve gıdada reçete çoğu zaman bir şarj, yani bir parti için tanımlanır.
• Fire oranı: kesim, dökülme ya da buharlaşma gibi kayıpları karşılamak için eklenen pay.
• Seviye: yarı mamulün kendi ürün ağacı vardır; mamulün ağacı bu alt ağaçları da kapsar.
• Hayalet yarı mamul: stoka girmeden doğrudan üst ürünün üretiminde kullanılan ara ürün. Planlamada ayrı emir açılmaz, bileşenleri doğrudan üst seviyeye eklenir.
• Geçerlilik ve alternatifler: aynı mamul için tarihe, miktara ya da tesise göre farklı reçeteler.

Üretimin hangi sırayla ve hangi tezgâhta yapılacağı ise genellikle ayrı bir kayıtta, rotada tutulur. Ürün ağacı “ne”, rota “nasıl ve nerede” sorusunu yanıtlar.

Ürün ağacı neden önemlidir?

Üretim emri açıldığında hangi malzemenin depodan çekileceği ürün ağacından gelir. Malzeme ihtiyaç planlaması (MRP) satış talebini ürün ağacıyla bileşenlerine açarak neyin satın alınacağını hesaplar. Ters yöndeki “nerede kullanılıyor” sorgusu, bir bileşen değiştiğinde ya da tedarikinde sorun çıktığında hangi mamullerin etkileneceğini gösterir.

Maliyet tarafında da ürün ağacı merkezdedir. Vergi Usul Kanunu’nun 275. maddesine göre imal edilen emtianın maliyet bedeli şu unsurları içerir:

• Mamulün yapımında harcanan ilk madde ve hammadde bedeli
• Mamule düşen işçilik
• Genel imal giderlerinden mamule düşen pay
• İsteğe bağlı olarak genel idare giderlerinden düşen pay
• Ambalajlı satılması zorunlu mamullerde ambalaj malzemesinin bedeli

Ürün ağacı bu unsurlardan ilkinin, yani tüketilen malzemenin hesabına dayanak olur.

IWB’de ürün ağacı

IWB’de ürün ağacı Üretim modülünde reçete olarak tutulur. Reçete satırının miktarı sabit, şarj başına, yüzde ya da formülle tanımlanır. Örneğin en × boy / 1.000.000 formülü m² cam ihtiyacını verir. Formül emir açılırken bir kez hesaplanır, sonra değişmez. Emir reçetenin o günkü hâlini alır; reçete sonradan değişse açık emir etkilenmez.

Alternatif reçete şubeye, miktar aralığına ve geçerlilik tarihine göre seçilir. Siparişe özel bir iş için sipariş satırından türeyen, katalogda görünmeyen tek kullanımlık sipariş reçetesi açabilirsiniz. Hayalet yarı mamul için ayrı emir açılmaz, malzemeleri doğrudan üst seviyeye eklenir. Rota reçeteden ayrı tutulur ve birden çok ürün aynı rotayı kullanabilir.

Bir malzemenin hangi reçetelerde geçtiğini “Nerede kullanılıyor” listesinde görürsünüz; ağacı CSV olarak indirebilirsiniz. MRP reçeteyi seviye seviye açarak malzeme ihtiyacını hesaplar. Üretilebilir olduğu hâlde reçetesi olmayan kalem “Veri kalitesi” ekranında hata olarak görünür.

Formülü gizli kalması gereken reçeteyi “gizli” olarak işaretlersiniz. İçeriği reçete kartında, ağaçta, dışa aktarmada ve emir satırlarında kapalı görünür. İçeriği görmek için ayrıca verilen bir yetki gerekir ve bu yetki varsayılan olarak kapalıdır. Emir tamamlandığında harcanan malzeme ve üretilen mamul stoka birlikte işlenir.